BẢO VỆ “QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ” NHIẾP ẢNH – CHÌA KHOÁ MỞ CỬA CHO CÔNG NGHIỆP VĂN HOÁ VIỆT NAM

Ngày 14/11/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2486/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Trong đó, Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm được xác định là một trong những lĩnh vực trọng tâm. Đây không chỉ là sự ghi nhận vị trí của nhiếp ảnh trong đời sống nghệ thuật mà còn là một thông điệp rõ ràng: Nhiếp ảnh cần được nhìn nhận như một ngành sản xuất giá trị văn hóa và giá trị kinh tế.

Nhưng để nhiếp ảnh thực sự trở thành một phần của nền công nghiệp văn hóa, câu hỏi quan trọng cần đặt ra là: Liệu chúng ta đã bảo vệ được tài sản cốt lõi nhất của người sáng tạo – Quyền sở hữu trí tuệ? Bởi sẽ là một nghịch lý nếu một ngành được kỳ vọng tạo ra giá trị kinh tế, quảng bá hình ảnh quốc gia, lưu giữ ký ức văn hóa nhưng chính sản phẩm của ngành ấy lại đang bị sử dụng vô tội vạ, bị sao chép, cắt ghép, thương mại hóa mà thiếu sự tôn trọng tối thiểu dành cho tác giả.

Trong thời đại truyền thông số, một bức ảnh đẹp về Việt Nam có thể đi xa hơn hàng nghìn lời quảng bá. Một khuôn hình về phố cổ Hà Nội, về ruộng bậc thang Tây Bắc, văn hóa Tây Nguyên hay đời sống ngư dân miền biển không chỉ mang giá trị nghệ thuật, mà còn có khả năng kích thích du lịch, quảng bá thương hiệu địa phương, tạo cảm hứng cho điện ảnh, xuất bản, giáo dục và truyền thông. Nói cách khác, nhiếp ảnh đang trực tiếp tham gia vào chuỗi giá trị của nền công nghiệp văn hóa.

Nhiều quốc gia đã biến kho dữ liệu ảnh thành nguồn tài nguyên kinh tế có giá trị lớn. Ảnh được cấp phép khai thác bản quyền, trở thành tư liệu quảng bá quốc gia, xuất hiện trong sách, triển lãm, sản phẩm lưu niệm và môi trường số. Trong khi đó ở Việt Nam, dù có đội ngũ sáng tác đông đảo và nhiều tác phẩm đạt giải quốc tế, giá trị kinh tế từ nhiếp ảnh vẫn chưa tương xứng.Một trong những nguyên nhân lớn nhất nằm ở chính sự lỏng lẻo trong bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Một thực tế đáng buồn là ảnh bị sử dụng như tài sản vô chủ”. Nhiều nhiếp ảnh gia Việt Nam đều từng trải qua cảm giác chua chát khi bắt gặp tác phẩm của mình xuất hiện ở nơi nào đó mà không hề được hỏi ý kiến.Từ pano ngoài phố, quầy bán hàng lưu niệm, website du lịch, fanpage thương mại đến những chiến dịch quảng bá địa phương. Không ít bức ảnh bị sử dụng không ghi tên tác giả, không xin phép và không trả bất kỳ khoản nhuận quyền nào. Thậm chí có những tác phẩm bị cắt cúp, chỉnh sửa, xóa watermark rồi sử dụng cho mục đích thương mại như điều hiển nhiên.

Một điều đáng suy nghĩ là: nếu những hành vi ấy xảy ra với âm nhạc, điện ảnh hay xuất bản, dư luận sẽ phản ứng mạnh mẽ. Nhưng với nhiếp ảnh, sự vi phạm lại thường bị xem nhẹ. Có lẽ vì ảnh quá dễ sao chép. Nhưng dễ sao chép không đồng nghĩa với việc được phép chiếm dụng. Đằng sau mỗi bức ảnh là chi phí sáng tác, công sức, kỹ năng, sự đánh đổi thời gian, thậm chí là cả hiểm nguy của người cầm máy. Có những khoảnh khắc thiên nhiên phải chờ nhiều tuần lễ. Có những hành trình vùng cao, biên giới, biển đảo mà người chụp phải tự bỏ kinh phí và đối diện không ít rủi ro. Nếu tác phẩm dễ dàng bị lấy đi mà không được bảo vệ, thì người thiệt thòi nhất chính là những người đang trực tiếp tạo nên vốn hình ảnh của quốc gia.

Điều đặc biệt ở Việt Nam kho tư liệu hình ảnh quý giá về đất nước được tạo ra bởi đội ngũ nghệ sỹ nhiếp ảnh đông đảo và những người cầm máy bằng đam mê. Họ là nhà báo, giáo viên, kỹ sư, công chức, doanh nhân hay người lao động bình thường nhưng cùng chung tình yêu với hình ảnh đất nước và con người Việt Nam. Không ít người tự bỏ tiền túi để đi sáng tác, tự lưu giữ văn hóa dân gian, di sản thiên nhiên, đời sống cộng đồng và những khoảnh khắc đang dần mất đi trong nhịp phát triển hiện đại. Có thể nói, đây là một “đội quân thị giác” đặc biệt, đang âm thầm góp phần tạo nên nguồn tài nguyên cho công nghiệp văn hóa với chi phí xã hội rất thấp.

Nhưng nghịch lý là: Họ đang đóng góp rất nhiều trong khi lại được bảo vệ quá ít. Khi bản quyền bị xâm phạm kéo dài, sự hào hứng sáng tạo sẽ giảm đi. Người nghệ sĩ sẽ không còn động lực để đầu tư cho những dự án dài hơi, những bộ ảnh công phu hay những hành trình sáng tác tốn kém. Và khi đó, công nghiệp văn hóa sẽ mất đi nguồn nguyên liệu quý giá nhất: nội dung sáng tạo gốc.

Muốn có công nghiệp văn hoá, phải bắt đầu từ sự tôn trọng tác quyền. Một nền công nghiệp văn hóa không thể phát triển trên nền tảng của việc sử dụng miễn phí chất xám. Muốn nhiếp ảnh thực sự trở thành ngành công nghiệp sáng tạo, đã đến lúc cần nhìn nhận bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không phải là việc phụ, mà là điều kiện tiên quyết.

Cần mạnh tay hơn với các vi phạm bản quyền ảnh. Cần cơ chế định giá, giao dịch và khai thác ảnh minh bạch. Cần xây dựng ngân hàng dữ liệu ảnh quốc gia và hành lang pháp lý đủ mạnh để người sáng tạo được bảo vệ. Quan trọng hơn cả, cần thay đổi nhận thức xã hội rằng: Một bức ảnh không phải “tư liệu miễn phí trên mạng”, mà là tài sản trí tuệ của người sáng tạo. Bởi nếu những người tạo ra hình ảnh đẹp về Việt Nam không được bảo vệ, thì mục tiêu xây dựng một nền công nghiệp văn hóa mạnh sẽ rất khó đi đến đích. Suy cho cùng, muốn mở cánh cửa công nghiệp văn hóa Việt Nam, chiếc chìa khóa đầu tiên phải là sự tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ.

Bài viết: Nguyễn Kỳ Nam Bảo vệ "Quyền sở hữu trí tuệ" nhiếp ảnh - chìa khóa mở cửa cho công nghiệp văn hóa

 

Nỗi buồn nhiếp ảnh: Khi ảnh đẹp Hà Nội thành tấm che hố công trường

Việc sử dụng những bức ảnh về biểu tượng của Hà Nội như Hồ Gươm, Văn Miếu, Lăng Bác làm rào chắn công trình đang khiến nhiều nhiếp ảnh gia cảm thấy chạnh lòng. Cùng với đó, việc các hình ảnh không rõ 'nguồn gốc' xuất hiện giữa trung tâm thủ đô cũng đặt ra câu hỏi về vấn đề tác quyền.

Hà Nội đang gấp rút cải tạo hệ thống thoát nước để kịp trước mùa mưa. Đường đào lên, cống mới được thay thế, bụi bẩn và mặt đường gập ghềnh là điều người dân có thể chia sẻ, bởi ai cũng hiểu đó là việc cần làm.

Nhưng giữa những công trường ngổn ngang ấy, có một điều khiến người ta chạnh lòng. Đó là những bức ảnh đẹp về Hà Nội được dùng làm rào chắn công trình.

Hồ Gươm, Văn Miếu, Lăng Bác… những biểu tượng linh thiêng gắn với tình cảm của người dân Thủ đô xuất hiện trên các tấm bạt nhỏ với ý tưởng có lẽ là để làm dịu đi sự nhếch nhác của công trường. Nhưng rồi chính những bức ảnh ấy lại phủ bụi, dính bùn đất, bị dây chằng ngang, mép quăn lại như một vật liệu phụ trợ vô tri gây phản cảm.

Điều đáng nói hơn, hầu hết không có tên tác giả, không nguồn gốc xuất xứ.

Ai là người đã chụp những bức ảnh này? Họ đã mất bao ngày tháng, bao công sức để săn được khoảnh khắc đẹp của Hà Nội? Và nếu một ngày vô tình đi qua, thấy tác phẩm của mình bị treo bên hố đào, phủ bùn đất công trường mà không một dòng ghi nhận, liệu họ có buồn không?

Đây không chỉ là câu chuyện bản quyền nhiếp ảnh, mà còn là cách ứng xử với sáng tạo và với chính vẻ đẹp của Hà Nội.

Nếu muốn làm đẹp công trường bằng hình ảnh Thủ đô, điều đó rất đáng hoan nghênh. Nhưng ít nhất, hãy ghi tên tác giả, xin phép sử dụng và đối xử với những bức ảnh ấy bằng sự trân trọng hơn.

Bởi một thành phố văn minh không chỉ đẹp ở cảnh quan, mà còn đẹp ở cách người ta tôn trọng cái đẹp. 

Nguyễn Kỳ Nam

 Nỗi buồn nhiếp ảnh: Khi ảnh đẹp Hà Nội thành tấm che hố công trường

 

Vi phạm bản quyền nhiếp ảnh: Cần truy xét tận gốc 'đường đi' của tác phẩm

Đã đến lúc chúng ta không thể gọi việc lấy ảnh của người khác là "nhầm lẫn" hay "vô ý". Đó là một hành vi xâm hại nghiêm trọng đến danh dự, mồ hôi và cả "sinh mạng" của nghệ sĩ.

 Với tư cách là một người cầm máy và cũng là nạn nhân trực tiếp của vấn nạn này, tôi muốn lột trần con đường đi của những bức ảnh bị đánh cắp.

"Lỗ hổng" an ninh từ những kho dữ liệu online

Trong kỷ nguyên số, các cuộc thi nhiếp ảnh tại Việt Nam hầu hết đã chuyển sang hình thức chấm thi online. Đây là bước tiến về công nghệ, nhưng lại đang lộ ra một kẽ hở an ninh đáng báo động. Hiện nay, phần lớn các đơn vị tổ chức đang thuê hoặc sử dụng nền tảng phần mềm của các cá nhân, đơn vị tư nhân.

Điều này đồng nghĩa với việc hàng nghìn tệp tin (file) ảnh gốc, có độ phân giải cao và giá trị thương mại lớn, đang nằm tập trung trong máy chủ của những bên trung gian này. Câu hỏi đặt ra là: Ai giám sát những máy chủ đó? Khi dữ liệu nằm trong tay những bên thiếu cơ chế kiểm soát kỹ thuật và pháp lý nghiêm ngặt, việc tác phẩm bị "tuồn" ra ngoài là một nguy cơ hiện hữu. Tôi kiến nghị lực lượng an ninh mạng cần vào cuộc thanh tra, truy xét quy trình quản lý dữ liệu của các phần mềm thi ảnh tư nhân hiện nay để bảo vệ tài sản số cho giới nghệ sĩ.

Từ ảnh "chùa" đến những hệ lụy cay đắng cho chính chủ

Hành trình xâm hại tác phẩm thường diễn ra tinh vi: kẻ vi phạm thu thập ảnh từ mạng xã hội, các trang web in ấn, hoặc trích xuất từ các hệ thống dữ liệu lỏng lẻo. Họ thản nhiên xóa watermark, cắt xén bố cục để biến một tác phẩm tâm huyết thành một "món hàng" vô danh.

Cay đắng hơn, chính những bức ảnh bị sử dụng trái phép này lại trở thành "nhát dao" quay ngược lại phía tác giả. Đã có trường hợp nghệ sĩ đi dự thi, đạt giải, nhưng sau đó bị tước giải thưởng chỉ vì tác phẩm đó đã bị các trang tin, doanh nghiệp tự ý đăng tải trước đó mà tác giả không hề hay biết. Đây là sự bất công tột cùng: Tác giả không chỉ mất quyền sở hữu mà còn bị ảnh hưởng đến uy tín, danh dự nghề nghiệp vì lỗi lầm của kẻ đánh cắp.

Tiếng chuông báo động về sự vô đạo, vô pháp

Sự "vô đạo, vô pháp" trong việc dùng ảnh không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn bào mòn nhiệt huyết sáng tạo. Để có một tấm hình vùng cao hùng vĩ hay một bức chân dung lịch sử, người cầm máy phải băng rừng lội suối, đối mặt với hiểm nguy. Việc các cơ quan báo chí, doanh nghiệp và cả các tổ chức hội nghề nghiệp chưa thực sự quyết liệt bảo vệ hội viên đã vô hình trung dung dưỡng cho thói quen xài ảnh "chùa" bành trướng.

Kiến nghị: Truy xét tận gốc, xử lý nghiêm minh

Để trả lại sự trong sạch cho môi trường nhiếp ảnh, tôi kiến nghị:

Thanh tra các nền tảng thi ảnh: Cơ quan công an cần kiểm tra tính bảo mật và quy trình lưu trữ dữ liệu của các phần mềm thi ảnh online đang phổ biến.

Truy vết và bồi thường: Cần có cơ chế truy xét đến cùng đơn vị nào là người đầu tiên phát tán ảnh trái phép. Các cơ quan báo chí, doanh nghiệp dùng ảnh không bản quyền phải chịu trách nhiệm liên đới và bồi thường thỏa đáng.

Lập "danh sách đen": Công khai các tổ chức, cá nhân, phần mềm thường xuyên để xảy ra sai phạm về bản quyền.

Bảo vệ danh dự tác giả: Các Ban tổ chức cuộc thi cần có cơ chế thẩm định khách quan, không thể vì một bức ảnh bị kẻ khác "đăng lậu" mà vội vàng tước đi thành quả chân chính của nghệ sĩ.

Đã đến lúc chúng ta phải hành động để bảo vệ lòng tự trọng của người cầm máy. Truy xét tận gốc đường đi của tác phẩm không chỉ là bảo vệ bản quyền, mà chính là bảo vệ sự phát triển bền vững của nền nghệ thuật nước nhà.

Kỳ Nam

Vi phạm bản quyền nhiếp ảnh: Cần truy xét tận gốc 'đường đi' của tác phẩm